|
Thế kỷ XX là thế kỷ của các phát minh lớn trong khoa học tự nhiên, kỹ thuật và khoa học xă hội, thế kỷ của tốc độ, của các cuộc t́m ṭi đổi mới, các cuộc chinh phục những đỉnh cao, những tầm xa mới.
Điều đó cũng được thể hiện trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật nói chung, lư luận-phê b́nh văn học nói riêng. Một trăm năm đă qua đi, bức tranh toàn cảnh của lư luận-phê b́nh văn học thế giới thật vô cùng đa dạng, đồng thời cũng rất phức tạp. Thật vô cùng khó khăn để có thể phác hoạ một cách đầy đủ thực tế phong phú và đầy sinh động ấy. Thế nhưng, một khi chúng ta đang ở những năm đầu của thế kỷ mới, thế kỷ XXI, cùng với công cuộc Đổi mới ở Việt Nam, nhu cầu "biết người, biết ta" ngày càng lớn. Để có thể "hoà nhập", "giao lưu", "đối thoại" và nhất là để xây dựng một bản sắc Việt Nam, hơn lúc nào hết, chúng ta cần nhiều hiểu biết mới, nhiều tri thức mới với một bản lĩnh thật vững vàng. Chúng ta cần tham khảo rất nhiều, phải t́m đến những "đôi vai khổng lồ", không những từ trong truyền thống dân tộc, mà c̣n từ những thành tựu của nước ngoài. Thực sự tâm huyết với sự nghiệp Đổi mới của đất nước, thực sự cầu thị, chúng ta chắc chắn sẽ học được nhiều điều bổ ích, tránh được những đường ṿng không cần thiết, rút kinh nghiệm cho ḿnh từ những đột phá sáng tạo, những thành công và cả những thất bại của người khác.
Trên thực tế, lư luận văn học nước ngoài đă hiện diện trong đời sống văn học Việt Nam từ những năm đầu thế kỷ XX. Trong suốt cả trăm năm qua, nhiều ng̣i bút tâm huyết, nhiều công tŕnh công phu đă giới thiệu cho độc giả Việt Nam một số học thuyết nổi tiếng thế giới, những trường phái, trào lưu, các quan niệm học thuật khác nhau ở nước ngoài. Nhưng những ǵ đă làm được vẫn chưa đáp ứng được cơn khát tri thức của một giai đoạn muốn đổi thay, phát triển và dựng xây những cái mới. Khối lượng công việc c̣n cần phải làm trước mắt thật đồ sộ, đ̣i hỏi sự góp tay chung sức của rất nhiều cá nhân, nhiều nhóm người, nhiều tập thể các nhà nghiên cứu và dịch thuật khác nhau.
Lư luận-phê b́nh văn học thế giới thế kỷ XX là một công tŕnh có tính tổng hợp giữa việc nghiên cứu, giới thiệu và dịch thuật của tập thể các cán bộ nghiên cứu của Pḥng Văn học nước ngoài thuộc Viện Văn học cùng với sự cộng tác của một số nhà nghiên cứu và dịch giả trong và ngoài Viện Văn học. Trong phạm vi của một cuốn sách, như một lẽ đương nhiên, chúng tôi không thể bao quát được cả bức tranh tổng thể với nhiều biến động và luôn thay đổi, luôn vận động của phê b́nh - lư luận văn học nước ngoài trong suốt một thế kỷ. Việc chọn những xu hướng phê b́nh nào, "chủ nghĩa" nào để giới thiệu trong biển tri thức mênh mang của nhân loại trong thế kỷ XX, đối với chúng tôi, thực sự là một thử thách rất lớn, một sự lựa chọn khó khăn.
Trong bộ sách này, chúng tôi tham khảo kết quả nghiên cứu của những người đi trước, ở Việt Nam cũng như ở nước ngoài để chọn giới thiệu một số thành tựu, một số hướng tiếp cận tiêu biểu như: Chủ nghĩa h́nh thức Nga, Phê b́nh mác xít, Phê b́nh Mới, Chủ nghĩa cấu trúc và kư hiệu học, Chủ nghĩa hậu cấu trúc, Chủ nghĩa hậu hiện đại, Phê b́nh phân tâm học, Phê b́nh Hiện tượng luận. Trong một số trường hợp, chúng tôi chủ trương ghép vài xu hướng có cùng nguồn gốc cơ sở lí luận vào một nhóm để khi có điều kiện, chúng ta có thể nghiên cứu tách riêng từng xu hướng một. Ví dụ, Phê b́nh Hiện tượng luận, về thực chất bao gồm nhiều khuynh hướng khác nhau. Cùng chịu tác động từ Hiện tượng luận của E.Husserl và M.Heidegger trong lí luận phê b́nh văn học, nhưng trong thực tế, các học giả trong nhóm này đă mỗi người tạo nên một vị trí riêng nổi bật và góp phần xuất sắc vào lí luận thế giới: R.Ingarden với Phê b́nh Hiện tượng học, H.G.Gadamer và P.Ricoeur với Tường giải học, R.Jauss với Lí thuyết tiếp nhận, J.P.Sartre với Phê b́nh hiện sinh, J.-P.Richard vừa là người của Trường phái Genève thuộc phê b́nh Hiện tượng luận, vừa có thể được nghiên cứu ở xu hướng Phê b́nh chủ đề, Phê b́nh tưởng tượng... Việc giới thiệu ghép như vậy có mục đích vừa đảm bảo tính hệ thống trong một công tŕnh lớn, vừa tránh sự rườm rà, làm rối trí độc giả với quá nhiều cách tiếp cận.
Chúng tôi cho rằng, việc "sắp xếp", "phân loại" các xu hướng tiếp cận, ai ở "khung" nào chỉ mang tính tương đối.Nhà lư luận người Áo E.Fischer trong một bài viết về Kafka đă từng phát biểu : « Tôi không thích việc chúng ta buộc các nhà văn lớn phải chui vào các đề mục ». Đúng là như vậy nên thật khó khăn để có thể sắp xếp các nhà văn, cũng như các nhà lư luận lớn vào một khuôn khổ chung nào đấy, v́ thực sự họ cần đến những không gian riêng, « chỗ » riêng của ḿnh. Chẳng hạn, với những học giả kiệt xuất, những nhà phê b́nh lỗi lạc của thế kỉ XX, như M.Bakhtin, R.Barthes v.v…rất cần đến những công tŕnh độc lập, giới thiệu một cách toàn diện và sâu sắc sự nghiệp phong phú đa dạng của họ. Đó là công việc tiếp tục của các nhà nghiên cứu trong thời gian tới.Trong thực tế, nhiều khi chỉ v́ để cho tiện theo dơi, người nghiên cứu vẫn cứ phải tiến hành công việc sắp xếp bất đắc dĩ đó.
Hướng tới tất cả những ai yêu mến và quan tâm đến lư luận-phê b́nh văn học: các nhà nghiên cứu, các giảng viên chuyên ngành văn học, các nhà văn nhà thơ, các nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên văn khoa của các trường Đại học và Cao đẳng…những người tham gia cuốn sách này hy vọng có thể đóng góp một chút công sức vào sự nghiệp chung đang cần đến nhiều tấm ḷng, trí tuệ và công sức. Dù đă có nhiều cố gắng, chúng tôi nghĩ rằng không thể tránh khỏi khiếm khuyết. Chúng tôi hy vọng nhận được những lời góp ư chân t́nh của đồng nghiệp và bạn đọc.
Nhân dịp cuốn sách được xuất bản, chúng tôi xin chân thành cảm ơn PGS-TS Phan Trọng Thưởng, Viện trưởng và PGS-TS Trương Đăng Dung, Phó Viện trưởng Viện văn học đă trực tiếp giúp đỡ và tích cực ủng hộ chúng tôi trong quá tŕnh thực hiện công tŕnh.Chúng tôi cũng xin chân thành cảm ơn Nhà xuất bản Giáo dục Đà Nẵng đă nhiệt t́nh tạo điều kiện thuận lợi để công tŕnh được ra mắt bạn đọc.
Hà Nội, ngày 26-7-2007
Chủ biên
GS.TS. Lộc Phương Thuỷ
|
In bài
Gửi cho bạn bè